Ijapa (Tortoise) and Ehoro (Hare) Yoruba

Ní ayé àtijọ́, nígbà tí ayé kò tíì dàbí ìsinsin yìí, àwọn ẹranko ní ìbágbépọ̀ púpọ̀ pẹ̀lú ènìyàn. Wọ́n ń gbé lẹ́gbẹ̀ẹ́ ara wọn, wọ́n ń darapọ̀ mọ́ ara wọn láìṣòro. Wọ́n ń sọ èdè bí ènìyàn, wọ́n sì ń hùwà bí ènìyàn – àwọn ẹranko kan, bíi Ìjàpá, ní agbára àti ọgbọ́n tí kò ṣeélọ́gọ́n. Àwọn ẹranko ṣe àjọṣepọ̀, wọ́n sì ń dá ọ̀rẹ́ bíi ti ènìyàn.

Àwọn ẹranko, ní pàtàkì àwọn tí ń gbé nínú igbó, ni a mọ̀ pé wọ́n ṣe tìránṣẹ́ fún ara wọn, ṣùgbọ́n ní àkókò kan náà, wọ́n lè jà sí ara wọn tí ó bá pọndandan. Wọ́n tún mọ̀ fún ìdíje láti mọ ẹni tó lágbára jù, tó tóbi jù, tó ní agbára jù, tó léwu jù, tó gbọ́n jù, tó yára jù, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.

Fún àpẹẹrẹ, nígbà yẹn ní Lagoni, ìlú kan ní ilẹ̀ jíjìn, níbi tí Ìjàpá ń gbé, Erin fi ara rẹ̀ hàn gẹ́gẹ́ bí ẹni tó tóbi jù àti alágbára jù láàárín àwọn ẹranko inú igbó. Kiniun, ẹni tí wọ́n yàn gẹ́gẹ́ bí ọba, gbà pé òun ni alágbára jù, tí òun sì ni ẹni tí ẹ̀rù ń bà jù.

Lọ́jọ́ kan tí oòrùn ń ràn, àwọn ẹranko inú igbó ń ṣeré lẹ́gbẹ̀ẹ́ odò, nígbà tí wọ́n fẹ́ mọ ẹni tó yára jù nínú gbogbo wọn.

“Ọwawa ni” àwọn kan sọ.

“Bẹ́ẹ̀ kọ́, Ehoro ni” àwọn míràn sọ.

“Ọnà tó dára jù láti mọ̀ ni ṣíṣe ìdíje sáré” ọ̀kan nínú wọn dámọ̀ràn.

“Ìdíje sáré! Èrò náà dára gan-an! Ẹ jẹ́ ká lọ sọ fún Kiniun nípa rẹ̀!”

Kiniun gbà lẹ́yìn ìjíròrò pẹ̀lú àwọn olùdámọ̀ràn rẹ̀, ó sì yan ọjọ́ kan fún ìdíje sáré. Àwọn ẹranko mẹ́ta ni wọ́n yàn láti ṣètò ìdíje náà àti láti sọ fún àwọn ẹranko yòókù nípa ọjọ́, àkókò àti ibi tí yóò wáyé. Ìdíje náà yóò jẹ́ ayẹyẹ ńlá – irú rẹ̀ tí kò tíì ṣẹlẹ̀ rí – pẹ̀lú àríyá àti ayẹyẹ.

Àwọn ẹranko mẹ́ta mìíràn ni wọ́n yàn gẹ́gẹ́ bí adájọ́, ọ̀kan sì ni wọ́n fi lọ́wọ́ láti yan ojúlówó ọ̀nà àti ibi tí ìdíje yóò parí. Wọ́n yan pápá kan nínú igbó – ọ̀nà tí àwọn igi ṣíṣọ́ wà lẹ́gbẹ̀ẹ́ rẹ̀ – fún ìdíje sáré. Wọ́n ṣe àmì ìbẹ̀rẹ̀ àti ìparí. Lẹ́gbẹ̀ẹ́ ọ̀nà náà ni àwọn igi ọ̀pẹ gíga, igi àgbon, àti igi pine wà – afẹ́fẹ́ tutù ń fẹ́ ewé wọn lọ sí ọ̀run. Ní ẹsẹ̀ wọn, koríko tútù àti àwọn òdòdó ńlá mú kí ibẹ̀ wà dàbí ọgbà ìjìn-ùn.

Ní ọjọ́ àti àkókò tí a yàn, gbogbo ẹranko kóra sí ìlà ìbẹ̀rẹ̀ àti sí ìlà ìparí, láti wo ìbẹ̀rẹ̀ àti ìparí ìdíje náà. Nígbà tí Kiniun dé, wọ́n fun fèrè, ìdíje sáré bẹ̀rẹ̀. Ó ṣẹlẹ̀ pé nínú ìdíje sáré àkọ́kọ́ yìí, Erin ni a kéde gẹ́gẹ́ bí olúborí. Lójúkan náà, a ránṣẹ́ káàkiri nípa ayẹyẹ tí yóò wáyé láti bọlá fún un, tí a ṣètò fún ọjọ́ kejì.

“Ó dára fún Erin! Èyí yóò mu igbéraga rẹ̀ pọ̀ sí i. Ṣíṣe Kiniun ju òun lọ gẹ́gẹ́ bí Ọba wá ti ṣe é lóǹkà, mọ ìwọ?” ọ̀kan nínú àwọn ẹranko kéékèèké ń sọ.

“N kò mọ̀, ṣùgbọ́n ó yẹ kí a ti yan Erin gẹ́gẹ́ bí Ọba. Kò yẹ kí a ti ń bẹ̀rù pé Kiniun yóò pa gbogbo wa tí a bá ṣe bẹ́ẹ̀.”

“Kì í ṣe ìyẹn nìkan. A rò pé, gẹ́gẹ́ bí Ọba wa, Kiniun yóò jáwọ́ nínú ìwà ìkà rẹ̀.”

“Bẹ́ẹ̀ ni. Ìyẹn ni ìjàǹbá ọ̀rọ̀ náà. A ṣe àṣìṣe. Kiniun kò jáwọ́ nínú ìwà ìkà yẹn!”

Bákan náà, sí àwọn kìnnìún mìíràn níbòmíràn, Kiniun jẹ́ ẹranko ìgan, ó sì ní ìwà ìkà jíjẹ ẹranko mìíràn, ní pàtàkì àwọn kéékèèké, nígbàkúùgbà tí ó bá wù ú. Àwọn ẹranko wọ̀nyí gbàgbọ́ pé tí wọ́n bá sọ ọ́ di Ọba wọn, Kiniun kì yóò fẹ́ máa ṣe bẹ́ẹ̀ mọ́, kí ó má bàa fi àwọn ọmọ abẹ́ rẹ̀ wewu. Ṣùgbọ́n wọ́n ṣe àṣìṣe. Kiniun kò yí padà bóyá ó jẹ́ Ọba tàbí kò jẹ́. Àwọn ẹranko mìíràn, ní pàtàkì àwọn kéékèèké, kò ní ààbò lọ́dọ̀ rẹ̀, ìbá ti dára kí wọ́n ti yan Erin gẹ́gẹ́ bí Ọba. Erin ìbá ti ṣe ohun tí ó bá le ṣe láti dáàbò bò wọ́n lọ́wọ́ Kiniun.

Ayẹyẹ ọlá náà wáyé ní ibi kan náà lọ́jọ́ kejì, pẹ̀lú àríyá àti ayẹyẹ. Lẹ́gbẹ̀ẹ́ ọ̀nà igbó náà ni a ṣe ọ̀ṣọ́ bíi ti ọjọ́ tí ó kọjá. Erin wọ aṣọ ẹwà àti aláwọ̀ gbígbóná, ó sì wọ fìlà. Inú rẹ̀ dùn gan-an, ó ń rìn kiri pẹ̀lú ìgbéraga, ó ń gbé ètù rẹ̀ sókè láti kí àwọn ẹranko, ó ń fi etí rẹ̀ fọn. Orin ń dún, gbogbo àwọn ẹranko tí ó wà ń pàtẹ́wọ́, ń késíjú, ń yin Erin, àyàfi Ehoro kan, tí inú rẹ̀ kò dùn rárá sí ohun tí ń lọ.

“Báwo ló ṣe ṣeé ṣe fún Erin láti borí? Báwo ló ṣe lè sáré yára pẹ̀lú ara rẹ̀ tó tóbi bẹ́ẹ̀?” ọ̀kan nínú àwọn ẹranko sọ fún ẹlòmíràn lẹ́gbẹ̀ẹ́ rẹ̀, ní ìyàlẹ́nu.

“Mo máa sọ fún yín bí ó ṣe rí.” Ehoro, tí ó gbọ́ ohun tí wọ́n ń sọ, dáhùn. “N kò mọ̀ nípa ìdíje sáré náà títí di ìsinsin yìí tí ó ti parí. Wọn kò sọ fún mi. Erin ìbá tí kò ní àǹfààní nínú ìdíje yìí tí mo bá wà.”

“Èmi náà kò sí” Ẹgbin/Igala fi ara rẹ̀ kún un.

Bí ọ̀rọ̀ náà ṣe ń lọ, àwọn ẹranko mìíràn ń kópa, ó di kedere pé àwọn ẹranko tí ó yára jù bíi Ehoro, Igala, àti Ọwawa ni wọn kò sọ fún nípa ìdíje sáré náà rárá.

“Abájọ! Àmọ́ ó yẹ! Erin borí! Báwo ni kò ṣe le borí tí kò bá ń díje pẹ̀lú àwọn bíi Igala àti Ọwawa – ká má sọ ti èmi. Ẹ mọ̀ pé èmi yára gan-an. Mo lè sọ pé èmi ìbá ti borí tí mo bá kópa nínú ìdíje náà, bó tilẹ̀ jẹ́ pé Ọwawa yóò fẹ́ kí ẹ gbà pé òun yára jù. Òun rò pé òun ni ó yára jù!” Ehoro ń bá a lọ.

Igala àti Ọwawa kò sọ ohun kan. Wọ́n kàn fi Ehoro sílẹ̀ ó ń ké ramuramu nípa jíjẹ́ kúrò nínú ìdíje náà. Ehoro jẹ́ onígbéraga, ó sì ń fọ́nu, ó gbà pé kò sí ẹranko mìíràn tó lè ṣẹ́gun rẹ̀ nínú ìdíje sáré – kódà Igala àti Ọwawa tí a mọ̀ pé wọ́n yára.

Inú Igala àti Ọwawa kò dùn pé a yọ wọ́n kúrò nínú ìdíje náà. Wọ́n mọ̀ pé wọ́n yára, ṣùgbọ́n wọn kì í ṣe onígbéraga bíi ti Ehoro. Wọ́n rò pé ohun tó dára jù ni láti mú ọ̀rọ̀ náà wá sí àkíyèsí àwọn olùṣètò ní ìparí ayẹyẹ náà.

Nígbà tí àwọn olùṣètò ìdíje sáré náà gbọ́ pé a yọ àwọn ẹranko kan sílẹ̀, inú wọn kò dùn.

“Ṣùgbọ́n a rán aṣojú méjì láti sọ fún gbogbo ẹranko nípa ìdíje náà. Báwo ni wọ́n ṣe le gbàgbé Ehoro, Ọwawa àti Igala/Ẹgbin, àti ẹnikẹ́ni mìíràn?” ọ̀kan nínú àwọn olùṣètò sọ, ó sì lọ wá àwọn ẹranko méjì tí wọ́n fi iṣẹ́ náà lọ́wọ́.

“Wọ́n gbọ́dọ̀ ti mọ̀ọ́mọ̀ yọ wá, bóyá láti ṣe ojúṣàájú fún ọ̀kan tàbí méjì nínú àwọn tó ń díje” Ehoro bú sáta, àwọn yòókù sì kìlọ̀ fún un.

“Kò tọ́ láti sọ bẹ́ẹ̀, Ehoro. Ó lè jẹ́ àìbìkítà. Jẹ́ ká kọ́ gbọ́ ohun tí àwọn aṣojú náà ní láti sọ kí o tó dá ẹjọ́. Ìwọ kọ́ ṣoṣo tó kan nínú ọ̀rọ̀ yìí” ọ̀kan nínú àwọn olùṣètò sọ fún Ehoro pẹ̀lú ìbínú.

“Àìbìkítà!” Ehoro kọgbọ́.

Àwọn olùṣẹ̀ – àwọn aṣojú méjì náà – sọ pé àìbìkítà ni. Wọ́n bá wọn wí, wọ́n sì kìlọ̀ fún wọn pé kí irú rẹ̀ má tún ṣẹlẹ̀.

“Àwọn ìdíje sáré mìíràn yóò wáyé lọ́jọ́ iwájú. Ẹ gbọ́dọ̀ rí í dájú pé gbogbo ẹranko ni a sọ fún nípa èyí tó ń bọ̀!”

Bóyá àìbìkítà ni tàbí mọ̀ọ́mọ̀, a parí ọ̀rọ̀ náà, ṣùgbọ́n kò parí fún Ehoro.

“Mo tẹ́tà pé Erin fi owó rọ àwọn aṣojú náà láti yọ wá. Níwọ̀n tí wọn kò yàn án gẹ́gẹ́ bí Ọba, ó ní láti máa wá ọ̀nà mìíràn láti fi ara rẹ̀ hàn” ó sọ.

Erin, tí ó ti mọ ohun tí ń lọ, pẹ̀lú ọ̀rọ̀ ìbúgbàú Ehoro, tí ó dákẹ́ jẹ́ẹ́, tí kò fi ohun kan rọ̀, gbọ́ ọ̀rọ̀ ìkẹyìn Ehoro.

“Rọ àwọn aṣojú? Kí o máa ṣọ́ra ohun tí o ń sọ, Ehoro!” Erin sọ, ó sì bínú.

“Tàbí kí ló máa ṣẹlẹ̀?” Ehoro béèrè.

“Tó o bá ń bú mi, èmi yóò fi ẹsẹ̀ àti ètù mi tó tóbi balẹ̀ ọ́!”

“Ìyẹn ni o mọ̀ ṣe!” Ehoro késíjú sí Erin. Ìdáhùn náà mú kí inú rẹ̀ ru síwájú sí i, ó sì tún ń bú u.

“N kò mọ ìdí tí àwọn ẹranko mìíràn fi fẹ́ rẹ. Alágbàragà ni. O rò pé o lè dà mi lẹ́rù. Gbìyànjú kí o sì rí i! Ó lè jẹ́ pé ìwọ ni ẹranko tó tóbi jù àti alágbára jù, àmọ́ kí ní ìyẹn? Tí o bá ń sá lọ́wọ́ ọ̀tá, ṣé ìwọ yóò sáré yára ju Igala àti Ọwawa tí wọ́n yára, tí wọn kò sì yára tí èmi? Èmi ìbá ti borí!”

Erin kì yóò ṣe ohun kan láti ṣe Ehoro tàbí àwọn ẹranko mìíràn lógún, àyàfi tí ó bá pọndandan gan-an. Erin fẹ́ràn láti máa ṣe ìgbéraga bákan náà. Ní ti tòótọ́, ìgbéraga rẹ̀ ló mú kí Ìjàpá gbá a lọ́gbọ́n, àti ọ̀rẹ́ rẹ̀ mìíràn, Erinmilokun, erinmi, nínú ìfaworan – tí wọ́n ń fi agbára wọn wòran nípa fífa okùn láti òpin méjèèjì. Ìjàpá mú kí àwọn ẹranko ńlá méjì – Erin àti Erinmilokun – gbà pé ìjàpá ń faworan pẹ̀lú olúkúlùkù wọn. Àmọ́, láì mọ̀ fún wọn, wọ́n ń fa ara wọn!

Ní àkókò yìí, Ìjàpá kan wà lára àwọn ẹranko tí wọn yọ kúrò nínú ìdíje – ohun tí kò dà bí ó ti rọ ọ́ rárá. Ìjàpá jẹ́ ẹranko tó lọra gan-an, ó ìbá ti wà ní ìkẹyìn, tàbí kẹyìn sí Igbin, tí ó bá kópa.

“Èmi náà kò pè mí sí ìdíje sáré náà, Ehoro” Ìjàpá, tí ó ti ń ṣàkíyèsí gbogbo ohun tí ń lọ, sọ, ó ń gbèjà Erin tí ó jẹ́ ọ̀rẹ́ rẹ̀, tí ó sì fẹ́ràn rẹ̀, bó tilẹ̀ jẹ́ pé Erin fẹ́ràn láti máa ṣe ìgbéraga nípa ìtóbi àti agbára rẹ̀. Bí ó ti wù kí ó rí, Ìjàpá kò fẹ́ ìwà tí Ehoro ń hù – onígbéraga àti afọ́nu. Ọ̀pọ̀ Ehoro ni ara rẹ̀ – onígbàgbé. Báwo ni ó ṣe lè sọ kedere pé òun ìbá ti borí nínú ìdíje bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé Igala àti Ọwawa kópa?

“Kí ló dé tí o fi ń bú Erin?” Ìjàpá ń bá a lọ. “Lẹ́yìn tí ìwọ kọ́ ṣoṣo tí wọn yọ kúrò nínú ìdíje. Igala àti Ọwawa náà ni wọn yọ, wọn kò sì ń bú ẹni. O yẹ kí o tọrọ àforíjì fún Erin. Bí mo ti sọ, èmi náà ni wọn yọ, èmi kò ráhùn.”

“Kí ló dé tí ìwọ yóò fi ráhùn? Ta ni ìwọ ìbá ti díje pẹ̀lú – ìwọ tí o jẹ́ ọ̀kan lára àwọn tó lọra jù, bóyá kejì sí Igbin? Ìwọ àti Igbin yẹ kí ẹ díje pẹ̀lú ara yín! Bẹ́ẹ̀ ni, ó yẹ kí ìdíje wà láti pinnu ẹni tó lọra jù, ìyẹn ni ó yẹ kí o wọ, Ìjàpá. Ìwọ yóò borí pẹ̀lú ìrọ̀rùn pẹ̀lú! Ẹsẹ̀ rẹ kúkurú ńṣe ni ó fi lọra bẹ́ẹ̀” Ehoro fi ẹ̀gàn yọ. Inú Ehoro kò dùn pé Ìjàpá wà lẹ́gbẹ̀ẹ́ Erin, ó sì pinnu láti bú u.

“Fún ìwífún” Ehoro ń bá a lọ kí Ìjàpá tó sọ ohun kan. “Igala àti Ọwawa, àti àwọn ẹranko mìíràn tí wọ́n rò pé wọ́n yára jù, wọn ń dákẹ́ nípa gbogbo rẹ̀, nítorí wọ́n mọ̀ dáradára pé wọn kò ní àǹfààní láti borí tí èmi bá wà!”

Ìjàpá yà lẹ́nu sí ìgbéraga Ehoro, ó sì ń ronú: “Kí a ba à Ehoro lé ìdíje mìíràn pẹ̀lú àwọn ẹranko yára wọ̀nyí, kí wọ́n sì fún un lẹ́gbẹ́.” Ṣùgbọ́n Igala àti Ọwawa kò sọ ohun kan. Wọn kì í ṣe onígbéraga. Yàtọ̀ síyẹn, àwọn olùṣètò ìdíje ti sọ pé wọn yóò rí í dájú pé a pè gbogbo ẹranko ní ọjọ́ iwájú, èyí sì ti tọ́ fún wọn.

Ehoro kò tọrọ àforíjì fún Erin, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ẹranko mìíràn gbani yàn án.

“Jẹ́ kí ó bá mi díje sáré kí ó sì borí! Nígbà náà ni èmi yóò tọrọ àforíjì… bó tilẹ̀ jẹ́ pé ní ìrònú kejì, ó jẹ́ ẹ̀gàn láti díje pẹ̀lú rẹ̀, níwọ̀n ìgbà tí mo mọ̀ pé èmi yóò gún un!”

“Mo lè sáré yára ju ìwọ àti gbogbo yín lọ. O kò ha nilò láti díje pẹ̀lú Erin. Díje pẹ̀lú mi!” Ìjàpá dá sí ọ̀rọ̀. Òun ti sù ún nígbà tó yá.

“Díje pẹ̀lú ọ? Díje pẹ̀lú ọ? Aṣiwèrè ni ọ. Mo ti sọ fún ọ pé kí o díje pẹ̀lú àwọn bíi Igbin. Má ṣe pa ara rẹ lára pé ìwọ yára jù nígbà tí àwọn bíi Igala àti Ọwawa wà, ká má sọ ti èmi! Kò sí ọ̀nà tí ìwọ yóò ṣe borí mi nínú ìdíje! Ha! Ha!”

“Ìwọ ẹranko òmùgọ̀! Ṣé o ò mọ̀ pé kò sí ohun tí èmi kò lè ṣe tí mo bá pinnu láti ṣe!” Ìjàpá ń ronú.

“Ẹnu yóò yà ọ́. Èmi kọ́ yára, mo sì lágbára.”

“Lágbára? Kí ni ìyẹn ṣe pẹ̀lú ìdíje?”

“Ìwọ yóò rí i.”

“Mo mọ̀ pé ìwọ ń gbèjà Erin, ṣùgbọ́n mo kọjú sí ọ àti ọ̀rẹ́ rẹ sí ìdíje sáré, kí n sì rí bí n kò ṣe gún un. Nígbà náà ni èmi yóò pa ẹnu rẹ mọ́.”

“Kì í ṣe yíyára nìkan, Ehoro. O niláti ní agbára àti ọgbọ́n.”

“Agbára àti ọgbọ́n? Gbogbo wa mọ̀ pé ọgbọ́n ni o ní ní ojú tirẹ, ṣùgbọ́n agbára? Ẹ̀dá tí ara rẹ̀ já?”

Ìwà Ehoro ń mú kí Ìjàpá bínú síwájú sí i, ó sì bẹ̀rẹ̀ sí í ronú bí yóò ṣe gbá a lọ́gbọ́n – láti kọ́ ọ lẹ́kọ̀ọ́, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó mọ̀ pé Ehoro yára ju òun lọ. Lẹ́yìn náà, Ìjàpá gbé ìpèníjà sí Ehoro: ìdíje sáré gígùn, àwọn ìbátan rẹ̀ yóò ṣèrànwọ́ lọ́nà tí wọn yóò fi farapamọ́, nígbà tí Ehoro sáré pẹ̀lú ojú títì àti etí párá.

Bí a ti ṣe létí, ìdíje náà wáyé, ìbátan Ìjàpá jáde lọ́nà tí wọn yóò máa sáré níwájú Ehoro lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan, tí Ehoro sì ń sáré ojú dímu kò rí ohun kan. Ní ìparí, Ìjàpá wà ní ìlà ìparí kí Ehoro tó dé, tí ó ti sùn, tí gbogbo ẹranko sì ń yín Ìjàpá. Ọgbọ́n ni ó ṣẹ́gun, kì í ṣe yíyára.

“Irú ọgbọ́n àti agbára wo ni o ní, Ìjàpá, tí o fi sáré pẹ̀lú mi, Ehoro, tí o sì borí?”

“Kì í ṣe yíyára àti agbára ni ó ṣe pàtàkì nínú ìdíje. Ọgbọ́n ni” Ìjàpá dáhùn.

Ehoro kò lóye ọ̀rọ̀ Ìjàpá rárá, àti àwọn ẹranko mìíràn kò lóye. Ó dà bí ẹni pé Ìjàpá kì í ṣe alágbára nìkan ṣùgbọ́n ó tún yára ju Ehoro lọ, nítorí tí Ehoro ti rí i níwájú rẹ̀ lọ́pọ̀ ìgbà.

Nígbà tí Ìjàpá rí ojú ìdààmú wọn, ó fẹ́ sọ ohun tó ṣẹlẹ̀, ṣùgbọ́n ó yẹra.

“Lọ́ra kọjá, ẹni tó bá forí tì ń borí ìdíje” ó fi kún un.

Láti ìgbà náà ni wọ́n bẹ̀rẹ̀ sí ní máa sọ pé: “Ìjàpá rò pé òun ló gbọ́n jù nínú wa. Jẹ́ ká sọ pé òun ni alárékérekè àti alágbàragà jù lọ.”

Ìgbà yẹn ni Ìjàpá ṣẹ́gun ìdíje sáré lọ́wọ́ Ehoro, ó sì di ẹni tí a mọ̀ sí alárékérekè jù nínú ìjọ ẹranko!