The Two Wives Yoruba

Bamiwo fẹ́ Torara, èyí tí ó bí Amọja nínú gan-an.

“Èmi ni ìyáálé yín. Nítorí náà, èmí ló ń darí nínú ilé yìí. Ohun gbogbo tí mo bá sọ fún ọ ni ìwọ ó ṣe” ó sọ fún Torara ní gbangba, nígbà tí Bamiwo mú Torara wá, kò sì fi ọwọ́ kan ìtọjú tí ọkọ rẹ̀ ń ṣe.

Kì í ṣe àṣà àjèjì fún àwọn ọkùnrin ilẹ̀ náà tí wọ́n bá ní aya meji — ‘ìyáálé’ (aya àkọ́kọ́) àti ‘ìyáwó’ (aya ẹlẹ́ẹ̀kejì) — láti fi ‘ìyáálé’ ṣe alábòójútó ilé, kí ìyáwó sì tẹ̀lé ìfẹ́ ìyáálé rẹ̀. A mọ ọkùnrin kan tí wọ́n tilẹ̀ ‘lé ìyáwó’ jáde tí ó bá ṣe ìyáálé rẹ̀ nínú. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ọkọ ń ṣe èyí kí ó lè fi àlàáfíà fún ìyáálé rẹ̀ lẹ́yìn tí ó mú obìnrin mìíràn wá sílé.

Kò yani lẹ́nu pé àìmọye obìnrin aláìlóye ni wọ́n ti máa ń lo àṣà yìí láti ṣe ìkà. Wọn yóò ṣe Torara lọ́nà burúkú — wọn yóò fi gbogbo iṣẹ́ ilé sí i lọ́wọ́, kí ó sì farada tàbí kí ó kó àbájáde. Ọ̀rọ̀ wọn ni yóò jẹ òfin. Ìyáwó tí ó bá wà nínú ipò bẹ́ẹ̀ yóò máa ṣọ́ra láti ṣe ìyáálé rẹ̀ láyọ̀, kì yóò sì gbọ́dọ̀ ròyìn ohun búburú kankan sí ọkọ, kí ó má bàa ṣe é.

“Ìwọ ni ìyáálé, ṣùgbọ́n ìyẹn kò fún ọ lẹ́tọ̀ọ́ láti lo ipò náà lọ́nà àbùkù” Bamiwo kìlọ̀ fún Amọja. “Kò túmọ̀ sí pé o lè ṣe Torara ní àṣekúṣe, tàbí kí o tọ́jú rẹ̀ bí o ṣe wù ọ́, bí àwọn obìnrin kan ti ń ṣe. Èmi kò gbà á lọ́wọ́ yín. Ẹ̀yin ó máa bójútó nǹkan ilé ní dọ́gba — ẹ pin iṣẹ́ níṣọ̀kan. Ẹ̀yin gbọ́dọ̀ bọ̀wọ̀ fún ara yín, kí ẹ sì gba ìmọ̀ràn lọ́dọ̀ ara yín. Bí ìṣòro kankan bá ṣẹlẹ̀, ẹ wá sọ́dọ̀ mi…”

Amọja kò sọ ohun kan. Dípò náà ó bẹ̀rẹ̀ sí ronú àwọn ọ̀nà mìíràn tí òun yóò gbà mú kí ayé ṣòro fún Torara, kí Torara ó lè kúrò nílé. Ó bẹ̀rẹ̀ sí bá a jà lọ́pọ̀ ìgbà. Ẹdùn ẹlẹ́dè, àríyànjiyàn lọ́pọ̀ ìgbà — èyí tí ó pọ̀ jù lọ lórí nǹkan wẹ́wẹ́. Ó ṣì gbìyànjú láti lo agbára ìdarí nínú ilé. Ó jẹ́ oníbínú, ó burú, ó sì ń ṣe Torara ní ìkà.

Amọja tún jẹ́ aláìfaradà fún nǹkan, pàápàá jù lọ fún ‘ohun ìní rẹ̀ tí ó ṣeyebíye’ — ó máa ń dẹ̀bi fún Torara nígbàkigbà tí nǹkan bá jẹ́, tí ó bá ṣí kíkan tàbí tí ó bá sọnù. Torara gbìyànjú láti faradà. Ó máa ń wà ní ìṣọ́ra pẹ̀lú Amọja, ó sì máa ń yàgò fún un bí ó ti lè ṣe; ó yẹra fún ohunkóhun tí ó lè fa àríyànjiyàn, ẹdùn ẹlẹ́dè, tàbí ẹ̀sùn — ohunkóhun tí ó lè mú kí nǹkan burú sí i. Obìnrin onífẹ̀ẹ́ àlàáfíà ni Torara.

Báyìí ni ó ṣe ṣẹlẹ̀ pé Torara lọ sí odò láti fọ àwọn àwo idọ̀tí wọn ní ọjọ́ kan, tí orogun rẹ̀ (ìyáálé) ‘Ìgbakọ’ rẹ̀ gbé ṣàn lọ pẹ̀lú ìṣàn omi — ìṣẹ̀lẹ̀ tí yóò fa àníyàn àti ìdààmú fún Torara, tí yóò sì yí ìgbé ayé rẹ̀ padà lọ́nà tí kò reti.

Ní ọjọ́ díẹ̀ ṣáájú, ìjà ńlá kan ti ṣẹlẹ̀ láàrín Amọja àti Torara lórí ‘Ìgbakọ’ kan náà. Kò sí ẹni tí yóò rò pé ohun èlò jẹun lè fa ìjà burúkú bẹ́ẹ̀. Torara rántí i dáadáa. Ó ń ṣe amala (oúnjẹ tí a fi iyẹ̀fun isu tàbí iyẹ̀fun ẹ̀gẹ́ ṣe) nínú ikokò kan sórí ààrọ̀, ó sì ń wá ‘Ìgbakọ’ tí ó máa ń lò nígbà tí ó bá ń ṣe é.

“Jọ̀wọ́, ṣé mo lè yá Ìgbakọ rẹ lẹ́ẹ̀kan yìí?” ó béèrè lọ́wọ́ Amọja. “Mi ò rí Ìgbakọ mi. Ìgbakọ yìí ti fọ́ dáadáa, kò sí ìwúlò mọ́” ó tẹ̀síwájú, ó fi Ìgbakọ tí ó fọ́ hàn án, tí ó sì ju sínú àpótí ìdọ̀tí.

“Háà, báwo ló ṣe ṣẹlẹ̀?”

“Mi ò mọ̀. Ṣẹ̀ṣẹ̀ ni mo rí i.”

“Ìwọ ló fọ́ o. Lẹ́yìn tí ìwọ nìkan lo ń lò ó.”

“Ìyẹn kò túmọ̀ sí ohunkóhun. Ẹ̀yin tàbí èmi lè ti fi nǹkan wúwo kan lé e lórí láìmọ̀ọ́mọ̀, tàbí nǹkan mìíràn lè ṣẹlẹ̀ sí i” Torara tún wí, kò fura pé ìdáhùn rẹ̀ yóò bí obìnrin náà nínú.

“Má ṣe jiyàn pẹ̀lú mi. Bó ti wù kí Bamiwo ó wí, èmi ṣì ni ìyáálé yín. Ìwọ kò mọ ipò rẹ.”

“Èmi kò bá ọ jiyàn” Torara dáhùn, ó ti kábàámọ̀ pé ó béèrè Ìgbakọ náà, ó sì ń gbìyànjú láti farada, ó ń ronú: “Kí ló dé tí obìnrin yìí fi ń yí gbogbo nǹkan kékeré sí ìjà. Kí ni ipò mi níbí? Èmi kò jẹ́ kí ó bínú mi.”

“Mo kan fẹ́ lo Ìgbakọ fún ìgbà díẹ̀ bí amala yìí ṣe gbóná” ó fi ìwà ìbalẹ̀ kún un ju bí ọkàn rẹ̀ ṣe rí lọ.

“Lọ́gbọ́n, lo ṣíbí — bí ṣíbí.”

“Ìwọ mọ̀ dáadáa pé ṣíbí kò gbé amala dáradára bí Ìgbakọ — pé kò lè yọ amala nínú ikokò bí Ìgbakọ ti ń ṣe.”

“Kàkàkà! O ò lè lo Ìgbakọ mi.”

“Mi ò gbàgbọ́!” Torara pariwo. “Èyí jẹ́ ẹ̀gàn. Kí ló dé tí Ìgbakọ rẹ fi jẹ gbogbo ayé fún ọ? Ohun èlò jẹun lásán ni! Ṣé ó ṣe bí ohun ìní rẹ ló ṣe pọ̀ tó? Mo ń ṣe kàyéfí ohun tí ìwọ yóò ṣe bí ó bá jẹ́ — bí mo ṣe ju èyì tí ó fọ́ nù — tí o kò lè lò mọ́! Ó lè sọnù, o mọ̀. Nǹkan máa ń sọnù, àbí? O ò lè ní i títí ayé.”

“Má ṣe bá mi sọ̀rọ̀ bẹ́ẹ̀. Ẹnu rẹ le gan-an. Èmi yóò sọ gbogbo rẹ̀ fún Bamiwo. Jẹ́ kí n sọ fún ọ, Ìgbakọ yìí ti pẹ́ lọ́wọ́ mi, ó le gan-an. A ṣe é ní pàtàkì fún mi kí ó lè jẹ́ aláìlẹ́gbẹ́; kò sí ẹni tó ṣe irú rẹ̀ mọ́. Kò ṣe é ṣe kí ó fọ́. Kò tíì sọnù títí di ìsinsìnyí, nítorí náà!”

“Ìgbà àkọ́kọ́ máa ń wà fún nǹkan gbogbo…!”

“Ọwọ́ ń jẹ ọ nítorí ìwọ kò ní irú rẹ̀ — kò sí ẹlòmíràn tí ó ní irú rẹ̀, o mọ̀!”

Torara kò sọ ohun kan. Ó pinnu láti máà ṣe ọ̀rọ̀ yìí pẹ́ sí i, ó sì kábàámọ̀ pé ó béèrè Ìgbakọ náà, èyí tí wọ́n kọ̀ fún un níkẹyìn. Lákòókò yìí, Torara ti rántí pé ìbínú ìgbà náà ló mú un.

Fífọ àwo ìdálẹ̀ òwúrọ̀ jẹ́ ọ̀kan lára iṣẹ́ ojoojúmọ́ Torara. Ó máa ń kó gbogbo àwo ẹ̀gbin alé àná lọ fọ sí odò kan tí ó wà nítòsí ní kùtùkùtù òwúrọ̀, nígbà tí odò ṣófo. Lẹ́yìn náà, ó máa ń padà sílé lásìkò láti ṣe oúnjẹ òwúrọ̀ fún àwọn mẹ́tẹ̀ẹ̀ta, kí ọkọ wọn ó lè jẹun kí ó tó lọ sí iṣẹ́.

“Kí ló dé tí ìwọ kò tíì lọ fọ àwo?” Amọja béèrè lọ́wọ́ Torara lọ́nà líle ní òwúrọ̀ ọjọ́ kan — ní ọjọ́ díẹ̀ lẹ́yìn ìjà náà lórí ‘Ìgbakọ’. “Ṣé ìwọ kò mọ̀ pé àkókò ń lọ?”

“Mo ti ń wá ọ̀kan lára àwọn àwo fífọ tí o lò lánàá ní gbogbo ibi. Mo ṣẹ̀ṣẹ̀ rí i, mo sì ń kó àwo ẹ̀gbin jọ kí n lè lọ.”

“Ó dára, yára kí o lọ. Ṣùgbọ́n rí i pé o pa dà wá ṣe oúnjẹ òwúrọ̀!” Amọja paṣẹ, ó kọ́lọ́rùn Torara nípa àwo náà, kò sì fẹ́ jẹ̀wọ́ pé òun ló gbé àwo náà sí ibi tí kò yẹ lánàá.

Torara kó gbogbo ohun tí ó nílò lọ pẹ̀lú rẹ̀ nínú àwọn àwo fífọ méjì: àwo ẹ̀gbin (ìkòkò àti àwo, ohun èlò pẹ̀lú Ìgbakọ Amọja, àwọn ṣíbí, àwọ̀n àti àgo, bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ), ọṣẹ àti ‘kányínkányín’ (irú kánrin kan). Torara gbé ọ̀kan lára àwọn àwo fífọ náà sí orí, ó fi ọwọ́ gbé èkejì, ó sáré lọ sí odò. Kò fẹ́ kí wọ́n fi ṣe é lẹ́bi pé kò pa dà wá lásìkò fún oúnjẹ òwúrọ̀, nítorí náà ó yára fọ àwo.

Ohun kan ṣoṣo ni ó ṣẹ́kù láti fọ — Ìgbakọ orogun rẹ̀. Torara fi kányínkányín fọ́ ọ, ó sì fibọ̀ sínú odò láti fọ̀ ṣánlẹ̀.

Ṣùgbọ́n ó yọ́ lọ́wọ́ rẹ̀, ó sì gbé ṣàn lọ pẹ̀lú ìṣàn omi.

“Bẹ́ẹ̀ kọ́! Rárá! Rárá!” Torara pariwo pẹ̀lú ìpayà. Ó bẹ̀rẹ̀ sí wá Ìgbakọ náà nínú odò lọ́pọ̀ ìgbà, ṣùgbọ́n ó mọ̀ pé òfúufù.

“Olúwa Ọlọ́run mi! Kí ni mo ṣe? Kí ni màá sọ fún Amọja? Mo ti fi ara mi sí ọwọ́ rẹ̀. Kì yóò gba àlàyé èyíkéyìí tí mo bá fún un. Yóò rò pé mọ́ọ̀mọ̀ ṣe é kí n lè bínú rẹ̀.”

“A ò ní rí òpin ìjà yìí. Ìgbakọ yẹn ṣe pàtàkì fún un gan-an. Kò sí bí a ṣe lè rọ́pò rẹ̀, nítorí náà kò sí àǹfàní láti rà ọ̀míràn.”

Torara bínú gidigidi, ẹ̀rù sì ń bà á. Ó bẹ̀rẹ̀ sí sunkún kíkorò.

“Mi ò lè lọ sílé títí mo fi rí Ìgbakọ náà, ṣùgbọ́n tí mo bá pẹ́, mi ò ní ṣe oúnjẹ òwúrọ̀. Kí ni mo ṣe?” ó ń bi ara rẹ̀ lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan. “Kí ni Bamiwo yóò ronú nípa gbogbo rẹ̀? Ṣé kò ní kí n yẹra fún ohunkóhun tí ó lè fi ọ̀dàlẹ̀ rẹ̀ sí mi?”

Àwọn èrò yìí àti àwọn mìíràn ń lọ yípo lórí Torara. Níkẹyìn, ó sáré lọ sí ọ̀dọ̀ ìyáálé rẹ̀ pẹ̀lú omijé, ó sì sọ gbogbo ìṣẹ̀lẹ̀ náà fún un. Bamiwo ti lọ sí iṣẹ́. Ìbínú Amọja kò níwọ̀n bí ó ṣe sọ fún Torara lọ́nà kíkorò pé:

“Ó dára, níwọ̀n bí o ti jẹ́ kí Ìgbakọ náà gbé ṣàn lọ, o gbọdọ̀ padà lọ tẹ̀ lé e, má sì tún fi ojú rẹ hàn síbí títí o fi mú un wá. Kí ló yẹ kí Bamiwo sọ nípa èyí!”

Amọja kò ṣàánú. Torara bínú débi pé ó tẹríba fún Amọja lójúkan náà. Ó padà sí odò, ó bẹ̀rẹ̀ sí rìn láti ìgbà kejì odò dé òmíràn, nínú ìdààmú. Kò sí ẹnì kan ní ojú ojú. Lẹ́yìn náà ó bẹ̀rẹ̀ sí kọrin, ìmọ̀lára rẹ̀ kún un. Ó wọ́pọ̀ ní àwọn ọjọ́ yẹn láti lo orin láti ṣàfihan ìmọ̀lára líle — bí iyọ̀, ẹ̀rù, ìbànújẹ́, ìbínú, ìrètí. Àwọn kan gbàgbọ́ pé orín pàápàá lè mú ìyípadà ipo ènìyàn wá. Torara kọrin báyìí:

Nínú orin náà, ó fẹ́ kí Ìgbakọ orogun rẹ̀ rí ọ̀nà sílé tàbí kí ó béèrè ọ̀nà. Bí ó ṣe ń kọrin, apẹja kan farahàn níwájú rẹ̀ bí ẹni pé ó jáde wá lójijì.

“Ó dájú pé Ìgbakọ náà gbé ṣàn lọ sí etí odò òdìkejì, apẹja yìí ló sì rí i, ò ṣé” Torara ronú lákọ̀ọ́kọ́. Ó nu omijé, ó sì béèrè lọ́wọ́ apẹja náà pẹ̀lú ìháragàgà: “Ǹjẹ́ o rí Ìgbakọ mi?”

“‘Ìgbakọ’?” ó dáhùn, ó yà á lẹ́nu. “Mi ò rí irú nǹkan bẹ́ẹ̀! Mo wá síbí láti pẹja. Mo máa ń wá síbí lákòókò yìí lójúmọ́ nígbà tí kò sí ẹnì kan, ìdákẹ́jẹ́ẹ́ sì wà… Mo máa ń pẹja síbẹ̀” ó fi ọwọ́ tọ́ ibi tí ó ti ń pẹja.

“Jọ̀wọ́ ràn mí lọ́wọ́ wá a” Torara bẹ̀bẹ̀. “Mo wá fọ àwo, Ìgbakọ náà ló gbé ṣàn lọ.”

Nígbà tí apẹja náà gbọ́ bí obìnrin náà ṣe fẹ́rẹ̀ẹ́ di aṣiwère, ó fi ohun èlò ìpẹja rẹ̀ sílẹ̀ (agbọ̀n, àwọ̀n, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ), ó sì ràn Torara lọ́wọ́ wá agbègbè odò náà, ó ń ṣe kàyéfí ohun tí ó lè jẹ́ tí Ìgbakọ kékeré fi ń fa ìdààmú tó. Lẹ́yìn ìgbà díẹ̀, nígbà tí ó ṣe kedere pé a kò rí Ìgbakọ náà ní etí odò rárá, ó dáwọ́ dúró, ẹ̀rù ń bà á pé kò lè pẹja rárá bí ó bá pẹ́ sí i.

“Gbọ́, mi ò rò pé Ìgbakọ náà wà níbí, mo sì ní láti lọ báyìí, bí mo bá fẹ́ ní orire pẹ̀lú ìpẹja mi. Má bínú. Kí lo dé tí ìwọ kò fi ra òmíràn ní ọjà?”

“Kò rọrùn bẹ́ẹ̀. Ìwọ kò lóye… Ṣùgbọ́n mo dúpẹ́ lọ́pọ̀lọpọ̀. O dàbọ̀!”

“O dàbọ̀ nígbà náà…” apẹja dáhùn, ó sì lọ.

“Kí ló dé tí kò fi lè rà Ìgbakọ fún orogun rẹ̀? Ó ṣe ṣáá… Àmọ́ àwọn ipò ‘ìyáálé’ àti ‘ìyáwó’ wọ̀nyí!” ó ronú. Ó ti gbọ́ àwọn ọ̀rọ̀ orin náà.

Torara bẹ̀rẹ̀ sí kọrin lẹ́ẹ̀kan sí i, ọkàn rẹ̀ ṣì ń jẹ ẹ́:

Ní àkókò yìí, bí Torara ṣe ń nírìnrìn ìdààmú rẹ̀, Amọja, ẹni tí Torara ń kọrin nípa rẹ̀, ń ronú: “Èmi yóò ṣe Torara lọ́nà tí kò dára. Ó ti fi ara rẹ̀ sí ọwọ́ mi…” Amọja ti ròyìn Torara fún Bamiwo gẹ́gẹ́ bí ó ti halẹ̀ ṣe lẹ́yìn ìjà náà lórí Ìgbakọ. Ní báyìí, ó ní ohun ìjà olóró mìíràn láti fi ṣe é.

“Èmi yóò fi hàn án pé eyín le ju ọbẹ lọ”.

Bí Torara ṣe ń kọrin, ó rí obìnrin arúgbó kan tí ó ń bọ̀ sí ọ̀dọ̀ rẹ̀, ó ru ẹrù (ìdì ìdáná). Ohun tí ó ṣe é lẹ́nu lójúkàn ni ọgbẹ́ ńlá kan tí ó wà lẹ́sẹ̀ obìnrin náà, ó burú láti ṣàpèjúwe. Ó dà bí ẹni pe kò tọ́jú rẹ̀ fún ìgbà pípẹ́ — ojú burúkú; ẹ̀jẹ̀ ń ṣàn. Torara ṣe kàyéfí bí obìnrin náà ṣe rí ọgbẹ́ yìí. Obìnrin arúgbó náà ń ṣòro láti rìn.

“Ǹjẹ́ o rí Ìgbakọ mi?” Torara béèrè lọ́wọ́ obìnrin arúgbó náà, nígbà tí wọ́n kojú ara wọn, ó yẹra fún ọgbẹ́ náà.

Ohùn tí obìnrin arúgbó náà dáhùn yà á lẹ́nu.

“Bí o bá lọ sílé mi, o fọ ọgbẹ́ mi, o sì wọ̀ ọ́ dáradára, Ìgbakọ rẹ yóò pa dà wá fún ọ, èmi yóò sì fi ẹ̀bùn ńlá fún ọ.”

Obìnrin tí ó ní ọgbẹ́ náà (Iya Elegbo) kò tíì parí ọ̀rọ̀ rẹ̀ ni Torara yára lọ sí ọ̀dọ̀ rẹ̀, ìyọ̀nú kún inú rẹ̀ fún un, kò ronú nípa Ìgbakọ mọ́.

“Èmi yóò ṣe é. Níbo lo ń gbé? Kí ló ṣẹlẹ̀ sí ẹsẹ̀ rẹ? Ẹ jẹ́ kí n gbé ẹrù rẹ fún ọ.”

“Mo ń gbé nítòsí níbí. Èmi nìkan ló ń gbé, ó ṣòro fún mi láti ṣe ohun gbogbo fún ara mi. Àwọn ènìyàn máa ń sá fún mi nígbà tí wọ́n bá ri ọgbẹ́ mi, nítorí náà kò sí ẹni tí yóò ràn mí lọ́wọ́. Mo máa ń wá ibi yìí lójúmọ́ láti ko ìdáná. Má ṣe béèrè ọ̀rọ̀ nípa ẹsẹ̀ mi, ọmọ mi. Ó tó kí o mọ̀ pé ọgbẹ́ yìí kì yóò láradá. Ṣùgbọ́n nígbàkígbà tí ẹnìkan bá fọ̀ ọ, tí ó sì wọ̀ ọ́ fún mi, ìtura tí mo ń rí ni kì í ṣe òun ńṣe.”

Torara bẹ̀rẹ̀ sí lóye díẹ̀. “Ìwọ yóò rí Ìgbakọ rẹ, má ṣe ṣàníyàn.”

Nígbà tí wọ́n dé ilé rẹ̀ — ilé kékeré kan pẹ̀lú ọgbà ńlá, ní àárín igbó, Torara tọ́jú ọgbẹ́ obìnrin arúgbó náà gẹ́gẹ́ bí ìtọ́sọ́nà rẹ̀. Ó fọ̀ ọ́, ó fi ikunra sí i, ó sì fi aṣọ mímọ́ tí obìnrin náà fún un bo ọ́.

“Mo dúpẹ́ lọ́pọ̀lọpọ̀” obìnrin arúgbó náà sọ. “Nísinsìnyí, sọ fún mi bí o ṣe pàdánù Ìgbakọ náà.”

Torara bẹ̀rẹ̀ sí sọ gbogbo ọkàn rẹ̀ fún obìnrin yìí tí ó ṣẹ̀ṣẹ̀ pàdé, tí ojú rẹ̀ sì dà bí ẹni pé inú rẹ̀ dùn. Lẹ́yìn èyí, Iya Elegbo sọ fún un pé:

“Mo ní agbára àràmàǹdà, ṣùgbọ́n kò ṣe é ṣe fún mi láti lò ó fún ara mi — kódà láti mú ọgbẹ́ ẹ̀gbin yìí kúrò.”

Torara kò lóye ohun tí Iya Elegbo ń sọ ṣùgbọ́n ó fetí sílẹ̀.

“Lọ sí ọgbà mi” obìnrin arúgbó náà tẹ̀síwájú, ó tọ́ka síbẹ̀. “Wo àwọn igi yẹn ní ọ̀nà jíjìn tí eso ń hù (eso pandoro)? Igi elegede ni wọ́n. Nígbà tí o bá dé ibẹ̀, ṣọ́ra gan-an láti ṣe ohun tí mo sọ fún ọ.”

Torara kọrí.

“Afẹ́fẹ́ líle máa ń fẹ́ ní ọgbà mi, ó máa ń fẹ́ díẹ̀ lára àwọn eso yìí, bí èyí ṣe ń ṣẹlẹ̀, a máa ń gbọ́ ‘kami-kami-kami’ (gbé-mi-gbé-mi-gbé-mi) láti ọ̀dọ̀ wọn. Mo fẹ́ kí o yọ díẹ̀ lára wọn, ṣùgbọ́n má ṣe yọ àwọn tí ń sọ ‘kami-kami-kami’. Yọ àwọn tí ó ń dákẹ́ nìkan. Mẹ́ta ni wọ́n, afẹ́fẹ́ kì í gbé wọn rárá. Yọ mẹ́ta. Nígbà tí o bá parí yíyọ wọn, gbé wọn lọ sílé lójúkan náà. Nígbà tí o bá dé ilé, lọ tààrà sí yàrá rẹ, tìlẹ̀kùn, kí o sì ju wọn sílẹ̀ lọ̀kọ̀ọ̀kan. Ohun gbogbo tí o bá rí nínú wọn jẹ́ tìrẹ, Ìgbakọ rẹ sì wà lára wọn.”

“Ṣùgbọ́n mi ò lóye…” Torara bẹ̀rẹ̀.

“Má ṣe gbìyànjú láti lóye, ọmọ mi. Kánkán ṣe é, má sì ṣe ṣàníyàn! Ìwọ kì yóò tún mi rí mọ́. Èmi máa ń di aláìfòye fún ẹnikẹ́ni tí mo bá ràn lọ́wọ́; ọ̀kan nínú àwọn agbára àràmàǹdà mi ni.”

Torara dúpẹ́ lọ́wọ́ obìnrin arúgbó tí ó ní ọ̀wà, ó fẹ́ pé kí ó lè pa dà wá tọ́jú ọgbẹ́ rẹ̀ fún un, ṣùgbọ́n nígbà tí ó yipada láti fọwọ́ sí i, obìnrin náà dà bí ẹni pé ó parẹ́. Torara lọ sínú ọgbà, gẹ́gẹ́ bí obìnrin arúgbó náà ti sọ. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ eso ni ó dà bí ẹni pé wọ́n ń sọ ‘kami-kami-kami’ fún un bí afẹ́fẹ́ ṣe ń fẹ́. Ó yọ mẹ́ta tí ó dákẹ́; wọ́n tóbi, wọ́n sì wúwo.

Torara lọ sílé, gẹ́gẹ́ bí a ti sọ fún un, nígbà tí ó dé, ó lọ tààrà sí yàrá rẹ̀, ó tìlẹ̀kùn, ó bẹ̀rẹ̀ sí ju àwọn irúgbìn náà sílẹ̀ lọ̀kọ̀ọ̀kan. Ohun tí ó rí yà á lẹ́nu. Èyí àkọ́kọ́ fi ọ̀pọ̀ ohun èlò ilé hàn pẹ̀lú ìkòkò àti àwo, àwọ̀n, àgo, ohun èlò ìdáná àti Ìgbakọ — pàápàá irú bí èyí tí ó sọnù. Inú Torara dùn gan-an.

“Mo lè dá Ìgbakọ náà padà báyìí, ohun gbogbo yóò sì dára!”

Bí ó ṣe ju èkejì sílẹ̀, ó rí iye owó tí kò ṣe é kà, onírúurú wúrà àti fàdákà, àwọn okuta iyebíye àti ohun ọṣọ (yànrín, ẹ̀gba ọrùn, àmùrè, bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ) lọ́pọ̀. Èketa fi ọ̀pọ̀ aṣọ ẹlẹwà, àpọ́n àti bàtà, fún gbogbo ayẹyẹ hàn.

“Mi ò gbàgbọ́! Ó dájú pé mo ń lá lá” Torara sọ fún ara rẹ̀, ó fẹ́rẹ̀ẹ́ dákẹ̀ nínú ìyàlẹ́nu. “Olúwa ṣe é ṣe! Olúwa ṣe é ṣe!”

Ìyàlẹ́nu kò ó kùn, láìdúró ṣàròyé, ó sáré lọ sí ọ̀dọ̀ ìyáálé rẹ̀ pẹ̀lú díẹ̀ lára àwọn ohun ìní rẹ̀. Amọja, nígbà tí ó gbọ́ ìṣísẹ́ rẹ̀, ó fi yàrá rẹ̀ sílẹ̀, ojú rẹ̀ dà bí ẹni pé kò fẹ́ kí Torara wà láàyè. “Lẹ́yìn náà, kì yóò jogún nǹkan Bamiwo; ohun gbogbo yóò jẹ́ tèmi” ó ń ronú.

“Òtítọ́, o pa dà wá? Níbo ni…?” Amọja dúró níjì, ó ṣe kàyéfí Torara tí ó ń wọ̀ ní wúrà àti àwọn ohun mìíràn, pẹ̀lú Ìgbakọ rẹ̀.

“Kí ló ṣẹlẹ̀ lọ́run ayé?”

“Ìwọ kò ní gbàgbọ́ ohun tí ó ṣẹlẹ̀ sí mi nígbà tí mo padà sí odò, Amọja” Torara sọ pẹ̀lú ìdùnnú. “Wo gbogbo èyí, àti Ìgbakọ rẹ. Dúró kí o rí ohun tí ó ṣẹ́kù nínú yàrá mi.”

Amọja yà á lẹ́nu, bí ó ti gbìyànjú, kò le sọ ọ̀rọ̀ kan. Ó kan tẹjú mọ́ Torara. Torara ni ó mú un lọ sí yàrá rẹ̀, ó jókòó sílẹ̀, ó sì sọ gbogbo ìṣẹ̀lẹ̀ náà fún un, kò sì yọ́ nǹkan kankan.

“Wá wo yàrá mi kí o rí gbogbo nǹkan — gbogbo owó, wúrà, fàdákà, aṣọ, bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Nítorí náà, àdúrà wa ni a dáhùn. Ìwọ lè gba ìdajì ohun gbogbo!”

Amọja kò ní ìmọ̀ràn fún ìfẹ̀ọ́nà Torara — inú rẹ̀ kò dùn, ẹ̀tán sì kún inú rẹ̀ pé Torara rí irú ọrọ̀ bẹ́ẹ̀. Ó kọ̀ láti gba ohun tí Torara fún un.

“Èmi kò fẹ́ ẹ̀bùn tí wọ́n fún ọ. Ìwọ lè tọ́jú wọn. Èmi le ṣe ohun tí o ṣe, mo sì lè gba ohun tí o gba, tàbí pàápàá jù lọ.” Ó jẹ́ obìnrin oníwọ̀ǹtẹ̀wọ̀n. “Nísinsìnyí, tún sọ gbogbo rẹ̀ fún mi!”

Amọja ń ṣe ìháragàgà láti ní irú ọrọ̀ bí ti Torara — “ìtújade ẹ̀bùn” bí ó ti ń pè é ní ọkàn rẹ̀, nítorí náà ó pinnu láti ṣe bẹ́ẹ̀, ṣùgbọ́n ní ọ̀nà tirẹ̀.

“Kánkán dá Ìgbakọ mi padà” ó sọ níkẹyìn, ó fi ìjà gba ọ̀kan lára àwọn Ìgbakọ tí Torara mú wá. “Èmi yóò lọ sí odò ní òwúrọ̀ ọ̀la fúnra mi!”

Amọja rìnrìn àjò lọ sí odò ní kùtùkùtù òwúrọ̀ ọjọ́ kejì láti fọ àwo, lẹ́yìn tí ó kó gbogbo ohun tí ó nílò pọ̀, pẹ̀lú Ìgbakọ náà. Kò sí ẹnì kan ní agbègbè. Ó dé ibẹ̀, ó bẹ̀rẹ̀ sí fọ àwo ní etí odò, ó sọ Ìgbakọ náà sí ibi tí ìṣàn omi yóò rọrùn rọ́ lọ. Lẹ́yìn tí ó parí fífọ gbogbo àwo, tí Ìgbakọ kò tíì gbé ṣàn lọ, ó ju Ìgbakọ náà sí odò mọ́ọ̀mọ̀. Ìgbakọ náà lefò padà sí etí odò, lẹ́yìn ìgbìyànjú mélòó kan, pẹ̀lú ìbínú àti àdúrà Amọja pé kí ó má ṣe jẹ́ kí ó jẹ́ un lójú, Ìgbakọ náà gbé ṣàn lọ níkẹyìn.

Amọja dúró fún ìgbà díẹ̀ lẹ́yìn èyí, ó jẹ́ kí àkókò tí Torara lọ sílé láti ròyìn Ìgbakọ tí ó sọnù kọjá. Lẹ́yìn náà ó bẹ̀rẹ̀ sí kọrin:

Bí ó ṣe ń kọrin, apẹja kan náà farahàn níwájú rẹ̀ — bí ó ti ṣe farahàn lánàá síwájú Torara.

“Mo ní lójú pé ọkùnrin yìí ní ìdí pẹ̀lú Ìgbakọ náà” Amọja ronú.

“Kí ni o ń ṣe níbí? Mo mọ̀ pé o ti rí Ìgbakọ mi, ìyẹn sì ni ìdí tí o fi wá” ó béèrè lọ́nà líle. Apẹja náà yà á lẹ́nu kìí ṣe fún ìwà aṣeegbé obìnrin náà nìkan, ṣùgbọ́n fún bí ó ti ṣe béèrè ohun kan náà lọ́wọ́ obìnrin òná.

“Obìnrin mìíràn tún ń wá Ìgbakọ rẹ̀, ó ń kọrin kan náà. Kí ló dé tí Ìgbakọ fi ń fa gbogbo èyí?” ó ronú.

“Èmi kò bá Ìgbakọ rẹ” ó dáhùn, ó sì tẹ̀síwájú láti ṣàlàyé ìdí tí ó fi wà níbẹ̀. Amọja kò nífẹ̀ẹ́ sí ọ̀rọ̀ ọkùnrin náà rárá.

“Ìwọ gbọdọ̀ ràn mí lọ́wọ́ wá a!” ó pariwo, ó ṣì fura, ó sì fẹ́ fi hàn pé òótọ́ ni fura rẹ̀.

Inú apẹja kò dùn sí ìwà Amọja ṣùgbọ́n pinnu láti ràn án lọ́wọ́ síbẹ̀. Ó wá, ó wá nínú odò àti ní etí odò — pẹ̀pẹ̀ ju òwúrọ̀ àná lọ.

“Má bínú ṣùgbọ́n mo ní láti lọ báyìí” apẹja sọ níkẹyìn.

Dípò kí ó dúpẹ́ lọ́wọ́ rẹ̀ fún ìṣe inú rere rẹ̀, Amọja kò yọ̀. Ní gbogbo ìgbà, ó ní lójú pé apẹja náà ní ìdí pẹ̀lú Ìgbakọ náà — lánàá àti nísinsìnyí. Ó rò pé ìgbakọ náà gbé ṣàn lọ sí ibi tí ó ti jáde wá.

“Báwo ni mo ṣe ní ìdánilójú pé kì í ṣe nítorí o jí Ìgbakọ náà ni o fi fi iṣẹ́ rẹ sílẹ̀ ṣáàwárí fún mi fún ìgbà pípẹ́ bẹ́ẹ̀?” ó béèrè lọ́nà burúkú. “Mélòó ló máa ṣe bẹ́ẹ̀?”

Apẹja kò dáhùn ṣùgbọ́n ó lọ, ó ń ṣe kàyéfí gbogbo òràn ‘Ìgbakọ’ yìí. “Kí ló dé tí mo fi rú ìdálẹ́kùn láti ràn obìnrin yìí lọ́wọ́? Obìnrin òná… òtítọ́ ni ẹni yẹn yàtọ̀ gan-an.”

Lẹ́yìn ìwà aláìmoore rẹ̀, Amọja bẹ̀rẹ̀ sí kọrin lẹ́ẹ̀kan sí i:

Lẹ́yìn ìgbà díẹ̀, kò sí àmì tí obìnrin arúgbó tí ó ní ọgbẹ́ lẹ́sẹ̀ hàn. Amọja bẹ̀rẹ̀ sí rìn sí òdìkejì odò. Lẹ́yìn náà ó rí i jókòó lórí àpáta kékeré kan, ó ru ẹrù. Ohun àkọ́kọ́ tí ó kíyèsí ni ọgbẹ́ tí ó wà lẹ́sẹ̀ ọ̀tún obìnrin arúgbó náà, ó fẹ́rẹ̀ẹ́ sá padà; ọgbẹ́ náà bá a lẹ́rù, ó sì rí i sí, ó sì fi hàn lójú rẹ̀. Obìnrin arúgbó náà kíyèsí èyí.

“Nítorí náà ohun tí Torara sọ nípa obìnrin yìí jẹ́ òótọ́!” Amọja ronú. “Báwo ni o ṣe pẹ́ tí o wà níbí?” ó béèrè lọ́wọ́ obìnrin arúgbó. “Ó dájú pé o ti rí Ìgbakọ mi” ó fi kún un, ó ń ṣe kàyéfí bóyá ọ̀dàlẹ̀ ni nípa apẹja náà; ó ń háragàgà láti lọ kúrò lọ́dọ̀ obìnrin náà — nítorí ìrí ọgbẹ́ ẹ̀gbin rẹ̀ tí ń ṣàn.

Obìnrin arúgbó náà mọ Amọja lójúkan náà látinú àkọsílẹ̀ Torara, ṣùgbọ́n kò sọ ohun kan. Ó fẹ́ rí bí obìnrin yìí bá lè ṣàgbàyanu fún un nípa hùwà bí ti Torara — pẹ̀lú inú rere àti òye.

“Mo ń gbé nítòsí. Bí o bá lọ sílé, o fọ ọgbẹ́ mi, o sì wọ̀ ọ́ daradara, èmi yóò fi ẹ̀bùn ńlá fún ọ, Ìgbakọ rẹ yóò sì pa dà wá.”

“Kò sí ọ̀nà èyí… Ẹ̀gàn ni èyí! Ìwọ fẹ́ kí n fọ ọgbẹ́ rẹ̀ ẹlẹ́gbin, erùpẹ̀, tí ń rùn fún ọ? “Mo kúkú kú ju kí n ṣe bẹ́ẹ̀ lọ!” Amọja kò gbà gbọ́ Torara fọ ọgbẹ́ obìnrin náà rárá.

Iya Elegbo kọjú sí àwọn ọ̀rọ̀ Amọja, kò sì yà á lẹ́nu.

“Wá sílé mi. Nǹkan kan wà tí mo fẹ́ fún ọ” ó fi ìdánwò yìí kún un.

“Mo tọ̀nà. Torara kò lè gbà láti fọ ọgbẹ́ obìnrin yìí. Ó kàn pàdé rẹ̀, obìnrin arúgbó náà sì gbà pé òun ló mú Ìgbakọ, láti ṣàtúnṣe, kò sì dá Ìgbakọ padà nìkan, ó tún fi ‘àwọn ẹ̀bùn’ náà fún un. “Mo mọ̀ pé mo lè ṣe ohun ní ọ̀nà tí mo fẹ́, mo sì ní àbájáde kan náà!” Amọja ń ronú.

Amọja fọn Iya Elegbo lọ́wọ́ láti darí ọ̀nà, kò sì fi ara rẹ̀ yọ̀ǹda láti rù ẹrù rẹ̀ fún un. Nígbà tí wọ́n dé ilé rẹ̀, obìnrin arúgbó náà mú Amọja lọ sí ọgbà.

“Wo àwọn igi yẹn ní ọ̀nà jíjìn tí eso ń hù. Eso elegede ni wọ́n. Lọ síbẹ̀, ṣọ́ra gan-an láti ṣe ohun tí mo sọ fún ọ…”, ó sọ fún Amọja, ó sì tẹ̀síwájú láti ṣàlàyé ohun kan náà nípa àwọn irúgbìn bí ó ti ṣe fún Torara — bí afẹ́fẹ́ ṣe máa ń fẹ́ wọn, àti ‘kami-kami-kami’ ẹlẹ́mìí.

“Rí i dájú pé o yọ mẹ́ta tí ó dákẹ́” ó sọ, ó sì ṣàlàyé ohun tí yóò ṣe pẹ̀lú àwọn irúgbìn náà nígbà tí ó bá dé ilé.

Amọja háragàgà láti yọ àwọn irúgbìn tí ó ní ‘àwọn ẹ̀bùn’ — kí ó lè yára kúrò kí ó lè lọ sílé. Kò fetí sílẹ̀ sí ọ̀rọ̀ obìnrin náà, ó ń ronú “Àwọn irúgbìn tí ń sọ ‘kami-kami-kami’ ní àwọn ‘ẹ̀bùn’ tí ó pọ̀ ju àwọn ẹlẹ́nu dídákẹ́ lọ, ìyẹn sì ni ìdí tí o fi kò fẹ́ kí n yọ wọn, obìnrin arúgbó.”

“Mo lóye” ó dáhùn, ó lọ sí igi lójúkan náà. Kò dúpẹ́ lọ́wọ́ obìnrin náà rárá, bẹ́ẹ̀ ni kò ṣàyẹ̀wò ẹ̀yìn. Iya Elegbo, tí ó mọ ohun tí ń lọ nínú ọkàn Amọja, dúró láti wo ohun tí yóò ṣẹlẹ̀. Ó jẹ́ òótọ́.

Amọja lọ sínú ọgbà, ó gbọ́ afẹ́fẹ́ àti ‘kami-kami-kami’ láti ọ̀pọ̀ irúgbìn, ó sì ní lójú pé òun yẹ kí ó yọ mẹ́ta lára àwọn náà. Wọn rí i lọ́nà tí ń fani mọ́ra, nígbà tí àwọn ẹlẹ́nu dídákẹ́ kò rí bẹ́ẹ̀.

“Mo mọ̀! Kí ló dé tí èmi kò fi yọ àwọn tí ó rẹwà? Báwo ni àwọn irúgbìn tí kò rẹwà ṣe lè gbé ‘àwọn ẹ̀bùn’ yẹn jáde? Báwo ni mo ṣe mọ̀ pé Torara kò purọ́ fún mi? Bóyá kò fẹ́ kí n ní àǹfààní nínú ọrọ̀ rẹ̀ bí tiè.”

Amọja yọ mẹ́ta lára ‘irúgbìn kami-kami-kami’. Inú rẹ̀ fẹ́ yọ púpọ̀ sí i, ṣùgbọ́n àwọn irúgbìn náà tóbi, wọ́n sì wúwo. Ó yára lọ sílé, ó fẹ́rẹ̀ẹ́ dánwò láti ju ọ̀kan nínú wọn sílẹ̀ lójú ọ̀nà, kí ó lè rí ‘ìtújade ẹ̀bùn’ rẹ̀.

“Ó yẹ kí n dúró” ó sọ fún ara rẹ̀. “Bí mo bá fọ́ ọ̀kan, àwọn ‘ẹ̀bùn’ yóò farahàn lójú ọ̀nà, àwọn ènìyàn mìíràn yóò sì wá gba tiwọn!”

Ní kété tí ó dé ilé, ó lọ tààrà sí yàrá rẹ̀, ó tìlẹ̀kùn dáadáa, nítorí kò fẹ́ kí ẹnìkankan rí ‘ìtújade ẹ̀bùn’ rẹ̀. Ó bẹ̀rẹ̀ sí ju àwọn irúgbìn tí ó hù sílẹ̀ lọ̀kọ̀ọ̀kan. Ohun tí ó ṣẹlẹ̀ tí kò yà á lẹ́nu. Nígbà tí ó ju àkọ́kọ́, ọ̀pọ̀lọpọ̀ kòkòrò burúkú, bí i agbọn àti oyin, jáde wá, wọ́n bẹ̀rẹ̀ sí rákò lọ sára rẹ̀, tí wọ́n ń tẹ ni, tí wọ́n ń ta ni. Èkejì ṣí i, ọ̀pọ̀ ejò, akẹ́kẹ́ àti àwọn ohun tí ń rákò mìíràn tí wọ́n le kọlákọlà jáde wọ́n, wọ́n sì kọlù ú. Nígbà tí ó ju èkẹta, ọ̀pọ̀ kòkòrò burúkú àti ejò, akẹ́kẹ́ àti àwọn ohun tí ń rákò mìíràn fi ṣáà kọlù ú láìṣàánú. Ó bẹ̀rẹ̀ sí pariwo:

“Ràn mí lọ́wọ́! Jọ̀wọ́ ràn mí lọ́wọ́!”

Ó fẹ́rẹ̀ẹ́ kú nígbà tí wọ́n fọ ilẹ̀kùn rẹ̀, àwọn ènìyàn sì wá gbà á. Wọ́n ránṣẹ́ fún dókítà lójúkan náà, ìtọ́jú rẹ̀ sì gba ẹ̀mí rẹ̀ là.

Amọja kò ṣe òun fúnra rẹ̀ mọ́. Gbogbo ojú àti ara rẹ̀, pẹ̀lú ojú, ẹnu, etí, rọ gbooro, ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọgbẹ́ sí i láti inú títa, jíjẹ, àti panini; ó burújù, ìlera rẹ̀ sì ṣe gan-an.

Amọja tún kún fún ìtìjú, nítorí gbogbo ènìyàn ìlú mọ̀ nípa ohun tí ó ṣẹlẹ̀ sí i. Kò lè farahàn ní gbáà mọ́. Ó ń jókòó nínú yàrá rẹ̀ lọ́jọ́ gbogbo, kò sì bá ẹnìkan sọ̀rọ̀. Ìwọ̀ǹtẹ̀wọ̀n, àìnítẹ́lọ́rùn, àti ẹ̀tán obìnrin yìí fẹ́rẹ̀ẹ́ pa á. Ìlara rẹ̀ sí ìyáwó rẹ̀ àti ìwọ̀ǹtẹ̀wọ̀n rẹ̀ ni ó ṣubú.

Lọ́jọ́ kan, Amọja fi ilé sílẹ̀, ó bẹ̀rẹ̀ ìgbé ayé líle ní ibòmíràn, ọkọ rẹ̀ àti Torara, àwọn ìbátan rẹ̀ tí kọ̀ láti bá a lọ́wọ́ ṣáájú ‘ìjàm̀bá’ rẹ̀, àti àwọn ènìyàn Makani kò tún rí i mọ́.

Ìtàn náà kọ́ wa pé: Inú rere ń ṣí ilẹ̀kùn tí ìwọ̀ǹtẹ̀wọ̀n ń tì. Ọkàn mímọ́ ń rí alejò tí ó ní ọgbẹ́; ọkàn oníjowú ń rí ara rẹ̀ nìkan. Inú rere Torara ni wọ́n fi ẹ̀bùn bù kún un, ṣùgbọ́n ẹ̀tán àti ìwọ̀ǹtẹ̀wọ̀n Amọja di túbú fún un.

✤ Ìparí · Ìtàn Ìgbakọ àti Aya Meji ✤